Extreem Tekenen

Omkeerbare veranderingen: lesidee vriezer tegen oven

Lesidee

Kun je het terug laten smelten?

Een omkeerbare verandering kun je terugdraaien: gesmolten chocolade stolt weer en bevroren verf ontdooit. Een niet-omkeerbare verandering maakt iets nieuws dat niet meer teruggaat, zoals een gekookt ei, karamel of verbrand papier. In 40 minuten voorspellen leerlingen, testen ze het met de vriezer en de oven op het digibord, en smelten ze daarna echt chocolade.

Speel in je browserNaar het lesplan
  • 40 minuten
  • Groep 5 tot 7
  • Alleen gratis spullen
Geschilderde illustratie: twee vellen papier, het ene vol ijsvarens uit de vriezer, het andere goudbruin gebakken in de oven; de schilder houdt een ijsblokje en een ovenwant vast.

In het kort

Leeftijd
7 tot 10 jaar (groep 5 tot 7; in Vlaanderen het 3de tot 5de leerjaar)
Past bij
Kerndoel 42 · minimumdoelen wetenschap en techniek (Vlaanderen) · internationaal: KS2 Year 5, NGSS 2-PS1-4
Tijd
40 minuten
In de app (allemaal gratis)
IJsje, Chocolade, Ei, IJsblokje, Strijkijzer, In de oven bakken, In de vriezer leggen, Ongedaan maken
In het echt
Chocolade, kleine plastic zakjes met ritssluiting, bakjes warm water, ijsblokjes, een boterham en een geroosterde boterham, een rauw en een hardgekookt ei
Alleen op het scherm
Verbranden (het Vuur), als voorbeeld van een niet-omkeerbare verandering

Lesdoel en kerndoelen

Lesdoel: leerlingen kunnen alledaagse veranderingen sorteren in veranderingen die je kunt terugdraaien en veranderingen die je niet kunt terugdraaien, en ze onderbouwen hun keuze met wat ze zagen.

Succescriteria

  • Ik kan voorspellen of een verandering terug kan.

  • Ik kan mijn voorspelling testen en zeggen wat ik zag.

  • Ik kan uitleggen dat sommige veranderingen een nieuwe stof maken die niet meer teruggaat.

Het nieuwe curriculum (Rijksoverheid)Minimumdoelen (Vlaanderen.be)

Waar het bij past

  • Nederland, kerndoel 42: onderzoek doen aan materialen en natuurkundige verschijnselen, zoals temperatuur. In de nieuwe kerndoelen valt dit onder het leergebied mens en natuur; we koppelen de les daaraan zodra die kerndoelen wettelijk vastliggen.

  • Vlaanderen: de minimumdoelen wetenschap en techniek over materialen en hoe ze veranderen.

  • Internationale scholen: England, Year 5, properties and changes of materials (veranderingen van toestand zijn omkeerbaar; sommige veranderingen vormen nieuwe stoffen en zijn meestal niet omkeerbaar, waaronder verbranden) en NGSS 2-PS1-4 (met bewijs beargumenteren dat sommige veranderingen door verwarmen of afkoelen terug kunnen en andere niet).

Geschilderde illustratie: twee vellen papier, het ene vol ijsvarens uit de vriezer, het andere goudbruin gebakken in de oven; de schilder houdt een ijsblokje en een ovenwant vast.

Wat de app laat zien

Alles voor deze les zit in het gratis deel van de app.

  • In de vriezer leggen geeft het vel drie uur in de vriezer. Alles waar water in zit, bevriest keihard: plasjes, verf, sausjes, en een gesmolten ijsje wordt weer keihard. Was, eierschaal en karamel bevriezen niet, want daar zit geen water in. Daarna ontdooit het binnen een minuutje weer: dunne laagjes eerst, dikke klodders als laatste.

  • Chocolade smelt glanzend en vloeibaar als je hem verwarmt (houd het Strijkijzer erboven) en stolt weer hard, zo'n 20 seconden nadat de warmte weg is.

  • In de oven bakken geeft het vel twintig minuten op 180 °C. Eiwit stolt wit met knapperige bruine randjes, honing en ijs koken in tot karamel, en het papier kleurt bruin aan de randen. Niets daarvan komt terug als het afkoelt.

  • Vuur brandt gaten in het papier. Dat blijft op het scherm.

Wijs de klas op één ding: de app heeft een knop Ongedaan maken, en die zet een gebakken vel gewoon terug. Het echte leven heeft geen knop om iets ongedaan te maken. Dat is precies het verschil tussen de twee soorten veranderingen.

Speel in je browser

De les, stap voor stap

Klaarzetten vóór de les: de browserversie open op het digibord, een nieuw vel papier, en de echte materialen per groepje op een dienblad. Kook vooraf één ei hard.

  1. 5 minuten

    Start: een ijsje op het digibord

    Laat een bolletje IJsje op het papier vallen en laat de klas kijken hoe het uitzakt tot een plasje (een bolletje doet er ongeveer anderhalve minuut over). Vraag: krijgen we ons ijsje terug?

  2. 5 minuten

    Voorspellen

    Laat vier dingen zien op het bord: het gesmolten ijsje, een reep Chocolade, een Ei en het lege papier. Leerlingen voorspellen per tweetal: vriezer of oven, en gaat het daarna weer terug? Noteer de voorspellingen in een tabel met twee kolommen: gaat terug / gaat niet terug.

  3. 10 minuten

    Uitproberen op het digibord

    Tik op In de vriezer leggen: het plasje wordt hard, en ontdooit daarna weer. Smelt de chocolade met het Strijkijzer, haal het strijkijzer weg en tel tot twintig: hij stolt. Tik dan op In de oven bakken: het eiwit wordt wit, het ijsje wordt karamel, het papier kleurt bruin. Wacht tot het is afgekoeld. Gaat er iets terug? Laat een leerling op Ongedaan maken tikken en vraag waarom dat in het echt niet kan.

  4. 15 minuten

    Echt doen

    In groepjes: doe een paar blokjes chocolade in een zakje met ritssluiting en houd het in een bakje warm water tot de chocolade gesmolten is. Leg het zakje plat op een koele ondergrond en kijk hoe het stolt. Leg een ijsblokje op een schoteltje en kijk hoe het smelt. Vergelijk daarna een boterham met een geroosterde boterham, en een rauw ei met het hardgekookte: kan iemand ze terugveranderen?

  5. 5 minuten

    Uitleggen

    Terug naar de tabel met voorspellingen. Welke klopten? Haal de regel naar boven: smelten en bevriezen veranderen de toestand en kunnen terug; koken, bakken en verbranden maken een nieuwe stof die niet terug kan. Afsluitende vraag: is een afgebrande lucifer omkeerbaar?

Woordenschat en differentiatie

Kernwoorden

  • omkeerbare verandering: een verandering die je kunt terugdraaien

  • niet-omkeerbare verandering: een verandering die je niet kunt terugdraaien, meestal omdat er een nieuwe stof ontstaat

  • smelten / bevriezen: van vast naar vloeibaar, van vloeibaar naar vast

  • stollen: een vloeistof die vast wordt als hij afkoelt

  • ontdooien: bevroren dingen die warmer worden en smelten

  • toestand: vast, vloeibaar of gas

  • nieuwe stof: iets wat er eerst niet was, zoals karamel of as

Ondersteuning

Sorteren in plaats van schrijven

Geef plaatjes (ijsblokje, chocolade, ei, geroosterd brood, as) om in twee hoepels te sorteren. Jongere leerlingen kunnen hier stoppen: sorteren en zeggen wat ze zagen is al een redenering met bewijs.

Basis

Voorspellen en noteren

Gebruik de tabel met twee kolommen, met bij elk ding één zin als bewijs: Ik zag…, dus ik denk…

Verrijking

Is het echt hetzelfde?

Een echt gesmolten ijsje dat je opnieuw invriest, wordt ijzig in plaats van romig. Is dat nog steeds een omkeerbare verandering? En waarom kan de oven op 180 °C papier roosteren zonder dat het vlam vat, terwijl het Vuur het wel verbrandt? (Papier vat vlam bij ongeveer 230 °C.)

Wat is het verschil tussen een omkeerbare en een niet-omkeerbare verandering?

Een omkeerbare verandering kun je terugdraaien, zoals chocolade smelten en weer laten stollen. Een niet-omkeerbare verandering maakt een nieuwe stof die niet zomaar terug kan, zoals een ei koken of papier verbranden.

Is chocolade smelten een omkeerbare verandering?

Ja. Bij smelten wordt chocolade van vast vloeibaar, en als hij afkoelt stolt hij weer. Verwarm je hem te veel, dan kan hij aanbranden, en aanbranden is niet omkeerbaar.

Is een ei koken omkeerbaar?

Nee. Door de warmte veranderen de eiwitten in het eiwit, waardoor het van doorzichtig wit en stevig wordt, en afkoelen maakt dat niet ongedaan.

Is water bevriezen omkeerbaar?

Ja. IJs smelt weer tot water als het warmer wordt, en dat water kun je opnieuw laten bevriezen.

Hebben leerlingen een account nodig om de app in de klas te gebruiken?

Nee. Open play.extremedrawing.com in de browser; niemand logt in en er worden geen gegevens verzameld.

Volgende lessen en proefjes

Invriezen, bakken, en dan echt

Gratis in de browser, zonder leerlingaccounts. Meer lessen en het overzicht van de kerndoelen vind je op de pagina voor leerkrachten.

Speel in je browserAlle lessen en de kerndoelen