Fil diş macunu deneyi: evde güvenli yapılışı

Mutfakta bilim deneyi

Şişeden durmadan taşan ılık bir köpük yılanı

Fil diş macunu deneyinde bir şişeden kalın bir köpük sütunu taşar. Maya, hidrojen peroksidi çok hızlı biçimde suya ve oksijene ayırır, bulaşık deterjanı oksijeni kabarcıklara hapseder; tepkime ısı da verdiği için köpük ılıktır.

Tarayıcıda oyna Gerçeğini yap

5 yaş ve üzeri
15 dakika
Yetişkin döker

Elle boyanmış illüstrasyon: tepsideki bir şişeden pembe, sarı, mavi ve beyaz çizgili kalın bir köpük yılanı çıkıyor; koruyucu gözlüklü ressam şaşkınlıkla geriye yaslanıyor.

Kısaca

Yaş

5–10 (çocuk mayayı karıştırır, peroksidi yetişkin kullanır)

Süre

15 dakika, artı 5 dakika temizlik

Dağınıklık

Orta: tepside köpük

Yetişkin

Evet; yakında duran herkese koruyucu gözlük

Gerekenler

%3'lük oksijenli su, kuru maya, bulaşık deterjanı, bir şişe (hepsi eczane ve marketten, ucuz)

Ekranda / gerçekte

İkisi de (gerçekte yalnızca %3'lük ev tipi oksijenli suyla)

Çılgın Çizim'de fil diş macunu

Çılgın Çizim (Extreme Drawing) uygulamasında ücretsiz Deneyler sekmesini açın, Püskürmeler'e dokunun ve Fil diş macunu'nu seçin. Sonra şişenin duracağı yere, kâğıda dokunun.

Yaklaşık dört buçuk saniye boyunca şişenin ağzından pembe, sarı, mavi ve beyaz çizgili, kalın bir köpük yılanı çıkar. Rastgele bir yöne doğru sallanarak ilerler ve kabarcıklarla yığılır. Şişenin altındaki yer, tıpkı gerçek bir şişede olduğu gibi ısınır.

Köpük köpük gibi davranır: akar ve yayılır, sonra yavaş yavaş söner ve çizgilerini kâğıtta leke olarak bırakır. Sayfayı eğin (ya da şövalede boyayın), köpük yokuş aşağı kayar. Elle, çekiçle ya da ütüyle dokunun, kabarcıklar patlar.

Gözlük yok, peroksit yok, temizlik yok: dilediğiniz kadar şişe köpürtün, sonra bir kez de gerçeğini yapın.

Tarayıcıda oyna

Elle boyanmış illüstrasyon: koruyucu gözlüğü beresinin üstünde duran ressam, çizgili köpüğü taşan bir şişeyi inceliyor; yanında pembe ve yeşil bardaklarda mor lahana suyu ve köpüren karbonat.

Evde gerçeğini yapın

Güvenli ev versiyonu

Gerekenler

120 ml (yarım su bardağı) %3'lük hidrojen peroksit: eczanelerde satılan ev tipi oksijenli su. Asla daha güçlüsü değil.
1 yemek kaşığı (bir paket) kuru maya
3 yemek kaşığı ılık su
1 yemek kaşığı bulaşık deterjanı
Birkaç damla gıda boyası (isteğe bağlı)
Temiz, 500 ml'lik bir pet şişe ve bir huni
Köpüğü tutacak bir tepsi ya da derin bir fırın kabı
Yakında duran herkes için koruyucu gözlük, yetişkin için eldiven

Oksijenli suyu yetişkin döker. Çocuklar mayayı karıştırır, rengi ekler ve tahmin eder.

Tepsiyi hazırlayın
Şişeyi tepsiye koyun; dışarıda ya da kolay silinen bir mutfak tezgâhında çalışın. Herkes gözlüğünü taksın.
Yetişkin peroksidi ekler
Yetişkin huniyle önce oksijenli suyu, sonra bulaşık deterjanını şişeye döker. Çocuk birkaç damla gıda boyası ekleyebilir, yetişkin şişeyi hafifçe çalkalar.
Mayayı uyandırın
Küçük bir bardakta çocuk mayayı ılık suyla yaklaşık 30 saniye karıştırır, pürüzsüz ve akışkan bir macun olsun. Küçük eller için güvenli iş budur.
Tahmin edin
Köpük ne kadar yükselecek? Sıcak mı olacak, soğuk mu? Tahmininizi bir kartona çizgiyle işaretleyin.
Dökün ve geri çekilin
Yetişkin maya macununu huniden şişeye döker, huniyi çeker ve herkes bir adım geri çekilir.
İzleyin, sonra sıcaklığı hissedin
Köpük bir dakika kadar taşar. Durunca yetişkin, çocukların ellerini şişeye yaklaştırıp ılıklığı hissetmelerine izin verebilir.
Temizleyin
Yetişkin köpüğü ve şişede kalanı bol suyla lavabodan akıtır. Herkes ellerini yıkar.

Çocuklar için

Oksijenli suyun içi dışarı çıkmak isteyen oksijenle dolu. Maya oksijenin bir anda kaçmasına yardım eder, deterjan da onu kabarcıklarda yakalar. İşte böylece kocaman, ılık bir köpük yılanı çıkar.

Neden köpürüyor (ve neden ısınıyor)?

Büyükler için. Hidrojen peroksit (H₂O₂) kendi kendine de yavaşça suya ve oksijene ayrışır: 2 H₂O₂ → 2 H₂O + O₂. Mayada bulunan katalaz enzimi bu ayrışmayı müthiş hızlandırır. Maya bir katalizördür: tepkimeyi kendisi harcanmadan hızlandırır. Bulaşık deterjanı aniden açığa çıkan oksijeni milyonlarca kabarcıkta yakalar; gaz havaya kaçmak yerine köpük olarak dışarı çıkar. Peroksidin ayrışması enerjiyi ısı olarak verir, yani bu ekzotermik bir tepkimedir ve sıcaklığı şişede hissedebilirsiniz. %3'lük peroksitle köpük sıcak değil, ılıktır. Oksijen gazı şişede daha önce olmayan yeni bir maddedir ve değişim geri döndürülemez: kimyasal bir değişim olduğunu buradan anlarsınız.

Önce tahmin et, sonra dene

Her seferinde tek bir şeyi değiştirin ve dökmeden önce bir tahmin yapın.

Deterjan olmazsa?

Deterjanı koymayın. Fokurdama görürsünüz ama neredeyse hiç köpük yok. Oksijen nereye gitti?

Maya soğuk suyla karışırsa?

Mayayı ılık yerine soğuk suyla karıştırın. Köpük daha yavaş mı geliyor?

Geniş kavanoz mu, dar şişe mi?

Aynı miktarları bir reçel kavanozunda deneyin. Dar boyun daha uzun bir yılan mı yapıyor?

Lahana suyu ne diyor?

Uygulamada püskürmeden önce Zaman sekmesinden Mor lahana suyuna batır'ı seçin. Köpük hafif bazik olduğu için moru biraz maviye çevirir.

Öğretmenler için

Sınıfta fil diş macunu

Yeni bir gaz, ısı ve geri dönüşü olmayan bir değişim: 3.–4. sınıf Fen Bilimleri'nde maddenin değişimi ve karışımlar konularına, "yeni bir madde oluşur mu?" sorusuna uyar. Ortaokulda katalizörlere ve ekzotermik tepkimelere giriş için de kullanılabilir. Önce uygulamadaki versiyonu akıllı tahtada gösterin ki bütün sınıf yakından görsün, sonra öğretmen gösterisi olarak gözlükle tek bir şişe yapın.

Öğretmenler için fikirler

Fil diş macunu deneyi hakkında sorular

Fil diş macunu deneyi çocuklar için güvenli mi?

Ev versiyonu, %3'lük oksijenli suyu bir yetişkin kullandığında, herkes gözlük taktığında ve yetişkin izin verene kadar köpüğe kimse dokunmadığında güvenlidir. Çocuklar mayayı karıştırıp rengi güvenle ekleyebilir. Daha güçlü peroksit asla kullanılmaz.

Fil diş macunu deneyi oksijenli su olmadan yapılır mı?

Gerçek tepkime yapılmaz: oksijen peroksitten gelir. Peroksitsiz bir köpük için karbonat ve sirkeye bulaşık deterjanı ekleyin. O da köpürür, ama oksijen yerine karbondioksitle ve ısınmadan.

Fil diş macunu neden ısınır?

Hidrojen peroksidin suya ve oksijene ayrışması enerjiyi ısı olarak verir; bu ekzotermik bir tepkimedir. %3'lük ev tipi oksijenli suyla köpük ve şişe sıcak değil, ılık olur.

Neden adı fil diş macunu?

Çünkü şişeden sıkılarak çıkan kalın köpük, bir filin dişlerini fırçalayacak kadar büyük bir tüpten çıkan diş macununa benzer.

Köpük deneyden sonra ne yapılır?

Yetişkin bol suyla lavaboya akıtsın. Köpük çoğunlukla su, deterjan, maya ve oksijen kabarcığıdır ama içinde biraz peroksit kalmış olabilir; oynamak ya da tatmak için değildir.