Schatkaart maken met thee: zo maak je papier oud

Knutseltechniek

Maak van een wit vel een oude piratenkaart

Verfrommel het papier, dep het met een koud, nat theezakje en laat het drogen. Waar elke natte plek ophoudt, verzamelt de thee zich tot een donkerder bruin randje, en daardoor lijkt het papier honderd jaar oud. Verbrande randen blijven op het scherm.

Speel in je browser Zelf echt doen

Vanaf 4 jaar
20 minuten + drogen
Geen vuur nodig

Geschilderde illustratie: de schilder houdt een schatkaart omhoog die met thee gekleurd is, met een waskrijteiland, een stippelpad en een rood kruis, en naast hem een kopje thee en een theezakje.

In het kort

Leeftijd

Vanaf 4 jaar

Tijd

20 minuten, plus 1–2 uur drogen

Rommel

Gemiddeld: thee geeft vlekken

Volwassene nodig

Ja: om de thee te zetten

Je hebt nodig (kosten)

Theezakjes, een kom, papier, waskrijt

Op het scherm / echt

Theevlekken: allebei. Verbrande randen: alleen op het scherm

Wat je maakt

Een kreukelige bruine kaart met vlekken met donkere randjes, gescheurde randen, een eiland, een stippellijn en een kruis. Mooi als uitnodiging voor een piratenfeestje, als aanwijzing voor een speurtocht of als bladzijde uit het dagboek van een ontdekkingsreiziger.

In Extreem Tekenen

Tabblad Proefjes → Theezakje. Dep het op het papier. Elke dep laat een ongeveer vierkante, wat bobbelige bruine vlek achter die in het papier trekt; sleep om te blijven deppen.
Laat het drogen, of spring vooruit met 1 uur wachten. Het papier doet de rest: elke vlek droogt op met een donkerder randje. In de oven bakken droogt het snel en maakt het voorgoed golvend, met donkere randjes.
Teken de kaart met Waskrijt of Stift. Op natte thee loopt de stift uit; het waskrijt niet.
Tabblad Gereedschap → Vuur om de randen te verbranden. Natte theevlekken vatten pas vlam als ze droog zijn: tot dan sissen ze alleen. Maak de vlammen uit door erop te kloppen met de Hand of door Water te gieten.

Probeer ook: Een week in de zon laat de thee verbleken, en oud papier wordt bij elke 3 dagen wachten vanzelf een beetje geel. In de volledige versie roest een punaise die in vochtig papier met thee blijft zitten, en roest en thee samen maken een blauwzwarte inktvlek: dezelfde scheikunde als de galnoteninkt van oude documenten.

Speel in je browser

Geschilderde illustratie: de schilder, met een veiligheidsbril op zijn baret, bekijkt een fles die gestreept overschuimt, met rodekoolsap in roze en groene glazen en bruisende baking soda.

Echt doen

Zo maak je een echte schatkaart

Je hebt nodig

Wit papier (printpapier of tekenpapier)
2 of 3 zakjes zwarte thee
Een kom thee, helemaal afgekoeld
Een bakplaat of een groot bord, en keukenpapier
Als je wilt: een paar korreltjes oploskoffie voor donkere spikkels
Waskrijt, een potlood of een watervaste pen voor de kaart

Stap voor stap

Zet de thee
Een volwassene giet heet water op de theezakjes in een kom en laat het staan tot het helemaal koud is.
Verfrommel het papier
Knijp het tot een stevige prop en vouw het weer plat open. De kreukels zuigen meer thee op en zien er oud uit.
Kleur het met thee
Leg het papier op de bakplaat en dep het overal met het natte theezakje, of strijk de thee erop met een kwast. Laat een paar kleine plasjes liggen: hun randen worden donkere randjes.
Spikkels erbij
Strooi een paar korreltjes oploskoffie op het natte papier voor donkere spikkels (als je wilt).
Laat het drogen
Laat het plat drogen, een uur of twee in een warme kamer. Een volwassene kan het sneller laten gaan met een föhn op een lage stand.
Scheuren, dan tekenen
Scheur de randen in kleine hapjes en wrijf ze in met bruin waskrijt of het gebruikte theezakje. Teken dan het eiland, het pad en het kruis.

Variaties om te proberen

Uitnodigingen voor een piratenfeestje

Een klein kaartje per gast, opgerold en dichtgebonden met een touwtje.

Een geheime schatplek

Zet de echte verstopplek erop in geheimschrift met citroensap, zodat alleen wie het trucje kent hem kan vinden.

Halloweenbrief

Een griezelige oude brief of een kaart van een spookhuis, extra donker gekleurd met koffie.

Dagboek van een ontdekkingsreiziger

Kleur een paar vellen, niet ze aan elkaar en vul ze met tekeningen van een verzonnen eiland.

In de app of op papier

Op het scherm

De randjes van de thee verschijnen vanzelf terwijl het papier droogt, en het gereedschap Vuur verbrandt de randen in een paar seconden zonder enig gevaar. Natte plekken sissen in plaats van te branden, zoals echt nat papier. Het theezakje en het vuur zijn gratis.

Op echt papier

Thee heeft een uur of twee nodig om te drogen en de kleur hangt af van de thee. Kreukels en gescheurde randen geven de echte kaart een gevoel dat geen scherm heeft, en het is de kaart die je kunt verstoppen en zoeken.

Waarom thee een donker randje geeft

Als een plasje thee opdroogt, droogt het water aan de rand het eerst en trekt het steeds meer water, en het bruin, naar buiten. Zo stapelt het bruin zich op aan de rand: een donker randje.

Voor volwassenen. Dit is het koffievlekeffect (koffiering-effect): de rand van een drogende druppel blijft vastzitten aan het papier, daar verdampt het snelst, en een stroming naar buiten vult het verloren water aan en neemt opgeloste kleur (hier de looistoffen of tannines uit de thee) mee naar de rand. Looistoffen hechten zich ook aan de cellulose van het papier, en daarom gaan theevlekken er nooit meer uit. Kreukels in verfrommeld papier zuigen meer vocht op, dus worden ze donkerder en zien ze er versleten uit. Galnoteninkt, eeuwenlang gebruikt, is gemaakt van looistoffen en ijzerzouten, en daarom worden thee en roest samen blauwzwart.

Probeer hierna: wat denk je dat er gebeurt?

Een plasje of een dep?

Wat geeft het donkerste randje?

Thee of koffie?

Waarmee ziet het papier er ouder uit?

Twee keer kleuren?

Wat gebeurt er als je het laat drogen en dan nog een keer kleurt?

Warme of koude thee?

Maakt het uit voor de kleur (als de thee zo ver is afgekoeld dat je hem veilig kunt gebruiken)?

Voor leerkrachten

In de klas

Papier oud maken met thee past bij natuur en techniek, kerndoel 42: onderzoek doen aan materialen en verschijnselen zoals verdampen. Het past ook bij geschiedenislessen over ontdekkingsreizigers en oude documenten. In Vlaanderen sluit het aan bij wetenschap en techniek en bij tijd in wereldoriëntatie. Verbrand op het digibord de randen van de kaart in de app en praat erover waarom dat stuk op het scherm blijft.

Veiligheid: wat op het scherm blijft Voor leerkrachten

Vragen van ouders

Hoe maak je papier oud met thee?

Verfrommel het papier, vouw het weer open, dep of strijk het in met koude thee en laat het plat drogen. Kleine plasjes geven donkerder randjes, en een paar korreltjes koffie geven spikkels.

Hoe lang moet papier met thee drogen?

Een uur of twee plat in een warme kamer, een nacht als het doorweekt is. Een föhn op een lage stand, bediend door een volwassene, maakt het sneller.

Kun je papier ook oud maken met koffie?

Ja: sterke oploskoffie geeft een donkerder, bruinere kleur dan thee, en een paar korreltjes op nat papier maken donkere spikkels.

Hoe maak je veilig verbrande randen aan een schatkaart?

Niet met vuur. Scheur de randen in kleine hapjes en wrijf ze in met donkerbruin waskrijt of een gebruikt theezakje. In Extreem Tekenen kun je ze op het scherm verbranden.

Hoe maak je een schatkaart met kleuters?

Laat een volwassene de thee zetten en laten afkoelen, en laat de kleuters verfrommelen, deppen en scheuren. Teken samen het eiland en het pad, en verstop een kleine schat in huis of in de tuin.

Maak een kaart met thee op het scherm

Dep het theezakje, kijk hoe de randjes opdrogen, en verbrand dan de randen met het gereedschap Vuur: veilig, op het scherm.

Speel in je browser Alle technieken