Extreem Tekenen

Magische melk proef: waarom de kleuren gaan dansen

Proefje met keukenspullen

Eén druppel zeep, en de melk barst uit in kleur

Druppel kleurstof op melk en raak het aan met een beetje afwasmiddel: de kleuren schieten weg van de zeep en blijven wervelen. De zeep verzwakt de oppervlaktespanning van de melk en grijpt het vet vast, en de bewegende melk neemt de kleur mee.

Speel in je browserZelf echt doen
  • Vanaf 4 jaar
  • 10 minuten
  • Bijna geen troep
Geschilderde illustratie: de schilder raakt een schaaltje melk aan met een wattenstaafje met zeep, en rode, blauwe, gele en groene kleurstof kolkt naar buiten.

In het kort

Leeftijd
4 tot 10 jaar (kleintjes genieten van het kleurenfeest, oudere kinderen kunnen eerlijk vergelijken)
Tijd
10 minuten
Troep
Weinig: één bord melk
Volwassene nodig
In de buurt, bij de jongsten
Wat je nodig hebt
Melk, kleurstof, afwasmiddel, wattenstaafjes, een bord (bijna gratis, allemaal uit de keuken)
Op het scherm / echt
Allebei

Magische melk in Extreem Tekenen

Alles wat je nodig hebt zit in het tabblad Proefjes van Extreem Tekenen (Extreme Drawing), en het is allemaal gratis.

  1. Tik op Melk gieten en sleep om een witte plas op het papier te gieten.

  2. Kies Kleurstof (rood, blauw, groen of geel) en druppel een paar druppels in de melk. Ze blijven als losse kleurvlekjes liggen, net als op een echt bord.

  3. Kies Afwasmiddel en raak de melk aan. In de eerste seconde schieten de kleuren weg van de zeep, daarna stromen ze in lange slierten als komeetstaarten naar buiten; waar twee open plekken elkaar raken, vormt de kleur lijnen in de vorm van een Y. De beweging ebt langzaam weg, in zo’n 20 tot 45 seconden.

Elke druppel zeep op een schone plek in de melk maakt zijn eigen open plek; een druppel op een plek waar al zeep zit, doet weinig. Op natte waterverf werkt het ook: de zeep laat een lichte plek achter met een ring van kleur eromheen. De melk is in het spel ook echt eten: laat het liggen, tik op 3 dagen wachten en er groeit schimmel op, en de mieren komen erop af.

Speel in je browser
Geschilderde illustratie: de schilder, met een veiligheidsbril op zijn baret, bekijkt een fles die gestreept overschuimt, met rodekoolsap in roze en groene glazen en bruisende baking soda.

Zelf echt doen

Magische melk op een bord

Wat je nodig hebt

  • Een plat bord of schaaltje (op wit zie je de kleuren het best)

  • Volle melk, genoeg om de bodem zo’n 1 cm diep te bedekken (halfvolle melk werkt ook, maar wervelt korter)

  • Kleurstof in twee tot vier kleuren

  • Afwasmiddel in een klein bekertje

  • Wattenstaafjes

  • Een oude theedoek onder het bord

  1. Giet de melk

    Bedek de bodem van het bord met melk en laat het even stilstaan, zodat het oppervlak rustig is.

  2. Doe de kleuren erbij

    Druppel kleurstof in het midden, dicht bij elkaar maar zonder dat de druppels elkaar raken. Zie je dat ze gewoon blijven liggen?

  3. Test eerst een schoon wattenstaafje

    Raak de melk aan met een droog, schoon wattenstaafje. Er gebeurt bijna niks. Dat is je controle: zo zie je dat de zeep het werk doet.

  4. Voorspel

    Vraag: wat doen de kleuren als de zeep de melk raakt? Gaan ze mengen, zinken of weglopen?

  5. Raak aan met zeep en houd stil

    Doop een nieuw wattenstaafje in het afwasmiddel en houd het puntje zo’n tien seconden in het midden op de melk. Kijk hoe de kleuren naar buiten schieten.

  6. Probeer het op nieuwe plekken

    Raak andere plekjes aan, of doe een nieuw tikje zeep als het langzamer gaat. Elk nieuw tikje geeft een kleinere werveling.

Voor kinderen

De bovenkant van de melk is een soort rekbaar velletje. Zeep maakt het velletje zwak waar het de melk raakt. De rest van het velletje trekt weg, en sleurt de kleuren mee.

Waarom de kleuren wervelen

Voor volwassenen. Melk is vooral water, met piepkleine druppeltjes vet en eiwit erdoor. Het oppervlak gedraagt zich als een strak gespannen velletje (oppervlaktespanning). Afwasmiddel is een oppervlakteactieve stof: waar het de melk raakt, verlaagt het de oppervlaktespanning. Het sterkere oppervlak verderop trekt de melk dan weg van de zeep (het marangoni-effect) en neemt de drijvende kleur mee. Zeepmoleculen hebben een kant die van water houdt en een kant die van vet houdt, dus ze haken zich ook vast aan de vetdruppeltjes, en de melk blijft in beweging tot de zeep zich gelijkmatig heeft verspreid. Daarom wordt de werveling langzamer en stopt hij, daarom start verse zeep hem opnieuw, en daarom wervelt volle melk, met meer vet, meestal langer dan magere. Er ontstaat geen nieuwe stof: dit is een natuurkundige verandering, geen scheikundige reactie.

Eerst voorspellen, dan verder proberen

Verander steeds één ding en gok eerst. Zo wordt een mooi trucje een echt proefje.

Volle, halfvolle of magere melk?

Gebruik twee of drie borden. Welke wervelt het langst? Probeer ook room of havermelk.

En met water?

Doe hetzelfde op een bord water. Waar blijft de kleur, en gaat hij dansen van de zeep?

Koude of warme melk?

Melk recht uit de koelkast tegen melk die een uur buiten heeft gestaan. Maakt dat verschil?

Een druppel olie erop

Giet in de app eerst een beetje Olie (Keuken) op de melk. De zeep duwt de drijvende olie naar buiten, samen met de kleuren.

Voor leerkrachten

Magische melk in de klas

Oppervlaktespanning staat niet als begrip in de kerndoelen van de basisschool, dus gebruik magische melk als opstapje naar onderzoekend leren: een controle (het schone wattenstaafje), één ding tegelijk veranderen (volle tegen magere melk) en goed waarnemen. Dat past bij wetenschap en technologie en kerndoel 42 natuur en techniek, al vanaf de kleutergroepen; in Vlaanderen bij wereldoriëntatie, wetenschap en techniek. Op het digibord laat de app de kleuren wegschieten zonder één bord melk; laat daarna groepjes hun eigen vraag testen op een bord.

Ideeën voor leerkrachten

Vragen over magische melk

Hoe werkt magische melk?

Zeep verlaagt de oppervlaktespanning van de melk op de plek waar hij die raakt. Het oppervlak trekt dan weg van de zeep en neemt de kleurstof mee. De zeep grijpt ook het vet in de melk vast, waardoor alles blijft bewegen tot de zeep zich heeft verspreid.

Werkt de magische melk proef ook met water?

Maar een beetje. Op water verspreidt de kleur zich en zakt hij, en zeep geeft hem een kort duwtje naar buiten, maar je krijgt niet de lange, wervelende slierten: in water zit geen vet waar de zeep mee bezig kan blijven.

Welke melk werkt het best voor magische melk?

Volle melk geeft meestal de sterkste en langste werveling. Halfvolle en magere melk bewegen ook, maar komen eerder tot rust. Dat is juist een mooie vergelijking.

Waarom stopt het wervelen?

Zodra de zeep zich gelijkmatig over de melk heeft verspreid, is er geen verschil meer in het oppervlak om aan te trekken. Doe een nieuw tikje zeep op een nieuwe plek en het begint opnieuw.

Kun je de melk daarna nog opdrinken?

Nee, er zit afwasmiddel in. Giet de melk weg en was het bord af. Gebruik voor het proefje gewoon een restje melk.

Nog meer om te proberen

Geschilderde illustratie: de schilder schudt een pot, naast een pot met goudgele olie op blauw water, een pot romige mayonaise, een eidooier en mosterd.

Olie en water mengen

Waarom olie blijft drijven en zich afscheidt, en hoe een eidooier ze samen laat blijven als mayonaise.

Laat het eerst op het scherm wervelen

Giet de melk, druppel de kleuren en raak het aan met zeep in het tabblad Proefjes. Pak daarna een bord.

Speel in je browserAlle proefjes